Spellen spelen als volwassene: zo houd je je brein actief

Spellen spelen als volwassene voelt voor veel mensen als iets van vroeger. Toch zit er in een speelavond meer dan gezelligheid. Je onthoudt regels, schat de andere spelers in en bedenkt steeds je volgende zet. Onderzoek koppelt bordspellen aan minder cognitieve achteruitgang, al is het bewijs beperkt.

Een nieuw spel leren houdt je hoofd aan het werk

Volgens de Hersenstichting train je je hersenen beter door regelmatig iets nieuws te doen dan door hersentrainingsspellen te spelen. Het effect van die spellen is nog niet bewezen, zegt de stichting. Een nieuw spel is dus een goede keuze: je leert regels, bedenkt een strategie en reageert op andere spelers. Op een overzicht met spelregels van uiteenlopende spellen vind je makkelijk een spel dat je nog niet kent.

Het niveau maakt ook verschil. Een puzzel die je snel en makkelijk oplost, heeft volgens dezelfde organisatie weinig invloed op de gezondheid van je brein. Zoek daarom af en toe een spel dat net iets meer van je vraagt dan je gewend bent.

Samen quizzen: kennis ophalen en overleggen

Spellen spelen hoef je niet alleen te doen. Bij een pubquiz haal je kennis uit je geheugen en overleg je met je teamgenoten. Dat is een andere inspanning dan alleen een puzzel invullen. Bovendien verdeel je de vragen naar ieders kennis, want de een weet alles over sport en de ander over geschiedenis. Sociaal contact helpt ook om je hersenen fit te houden, schrijft de Hersenstichting.

Wie quizmaster wil zijn, kan aan de slag: stel je eigen pubquiz samen met rondes die bij het gezelschap passen. Denk aan een ronde over foute jaren 90 en 00. Je kiest ook de moeilijkheidsgraad en het aantal vragen, dus de avond wordt zo pittig als jij wilt.

Wat onderzoek zegt over spellen en je brein

Een Franse studie in BMJ Open begon met 3.777 zelfstandig wonende ouderen van 65 jaar en ouder. Twintig jaar lang volgden de onderzoekers hen. Ongeveer een derde van de deelnemers speelde minstens één keer per week een bordspel. Die spelers lieten minder achteruitgang in hun denkvermogen zien en kregen minder vaak een depressie. In eerste instantie hadden bordspelers ook een lagere kans op dementie. Na correctie voor cognitie en depressie bij de start was dat verschil niet meer aantoonbaar. Alleen gecontroleerde studies kunnen volgens de auteurs een gunstig effect aantonen.

Een meta-analyse uit 2023 in het Journal of Alzheimer's Disease zag eveneens aanwijzingen. Traditionele bordspellen vertragen de algemene cognitieve achteruitgang bij ouderen mogelijk. Het ging om studies onder ouderen met een verhoogd risico of met cognitieve klachten. Of spellen spelen als volwassene op jongere leeftijd hetzelfde oplevert, laten deze onderzoeken niet zien.

Puzzels, schaken en mahjong oefenen elk iets anders

Niet elk spel oefent hetzelfde. In de genoemde meta-analyse verbeterde mahjong de executieve functies, zoals plannen en problemen oplossen. Schaken verbeterde de kwaliteit van leven. Bij het onthouden van cijferreeksen en het noemen van woorden binnen een categorie vonden de onderzoekers geen consistent effect.

Ook bij puzzelen laat onderzoek een verband zien. Het PROTECT-onderzoek van de University of Exeter en King's College London testte ruim 19.000 mensen van 50 tot 93 jaar. Wie vaker puzzelde, scoorde beter op aandacht, redeneren en geheugen. Een oorzaak is daarmee niet aangetoond. De onderzoekers zelf zeggen dat dit niet per se bewijst dat puzzelen het dementierisico verlaagt. Aandacht hangt van meer af dan van spelletjes alleen. Je concentratie hangt ook van andere factoren af. Zo kan een dopaminetekort je focus en motivatie beïnvloeden.

Zo maak je van spellen spelen als volwassene een gewoonte

Plan een vaste speelavond, bijvoorbeeld om de week op dezelfde dag. Begin met spellen die je al kent en voeg per avond één nieuw spel toe. Wissel af tussen een bordspel, een puzzel en een quiz, zodat je hoofd steeds iets anders te doen krijgt. Noteer na afloop welk spel je wilt herhalen, zodat de volgende avond snel is gepland.

Een speelavond is ook een moment om te ontspannen. Dat komt van pas bij een verstoorde werk-privébalans, waarbij werk steeds meer ruimte inneemt.

Begin met één speelavond

Onderzoek toont verbanden, geen bewezen bescherming voor je brein. Dat hoeft je niet te remmen. Een speelavond kost weinig en je ziet er vrienden of familie. Pak deze week een spel dat nieuw voor je is en nodig twee mensen uit.